De gekillde darlings
Teksten die het boek níet haalden
Ai en zelfonderzoek
AI als spiegel voor je zelfonderzoek
AI is inmiddels voor velen niet meer weg te denken. Misschien maak jij ook al gebruik van AItools als ChatGPT, Claude, Perplexity en meer.
Net als met bijna alle nieuwe uitvindingen: in het begin zijn er fanatieke voor- en tegenstanders. AI is, net als veel andere dingen, wellicht een vloek én een zegen.
Toch wilde ik deze kans niet laten liggen om AI een plek te geven in dit boek; het kan een krachtig hulpmiddel zijn in zelfonderzoek. Zelf gebruik ik hulpmiddelen als Claude en ChatGPT volop in allerlei dagelijkse taken. Ook voor dit boek heb ik ze regelmatig gebruikt voor redactie, researsch en brainstorming.
Natuurlijk heb ik ook even getest wat AI voor mijn zelfonderzoek kon betekenen.
Wat is AI eigenlijk?
Wanneer ik over AI spreek in dit hoofdstuk, heb ik het over grote taalmodellen (Lare Language Models - LLM's) zoals ChatGPT, Claude of andere vergelijkbare systemen. Dit zijn programma's die getraind zijn op enorme hoeveelheden tekst en daardoor in staat zijn om menselijke taal te begrijpen, te genereren en erop te reageren. Ze hebben geen bewustzijn of échte intelligentie, maar kunnen wel verbanden leggen, patronen herkennen en opmerkelijk coherente antwoorden geven op wat je invoert.
Mijn persoonlijke voorkeur gaat uit naar Claude vanwege hun visie én de resultaten als schrijver bevallen me beter. Op internet zijn genoeg artikelen te vinden die verschillende LLMs vergelijken, ga vooral op onderzoek uit en probeer ze.
Mijn doel híer is om de drempel wat voor je te verlagen om het gewoon eens te proberen. Taalmodellen zijn krachtige hulptools, zeker ook voor zelfonderzoek.
AI als ‘otherness’
In hoofdstuk 3 bespraken we hoe belangrijk 'otherness' is voor zelfonderzoek: je hebt een vorm van anders-zijn nodig om je blinde vlekken te ontdekken. Zoals ik schreef: "Om zicht te krijgen op je blinde vlekken heb je een soort 'otherness' nodig, iets dat niet-jij is, dat je confronteert met een ander perspectief, een andere cultuur, een andere denkwijze."
Precies die 'otherness' is wat AI je kan bieden bij zelfonderzoek. Waar vroeger vooral andere mensen, culturen of teksten deze rol vervulden, heeft AI een unieke positie als gesprekspartner. Dit maakt het tot een waardevolle aanvulling op je denkgereedschapskist. AI is geen vervanging van de denkgereedschappen die we in dit boek besproken hebben. Het is geen begripsonderzoek, geen socratisch doorvragen, geen problematiseren.
AI is eerder een meta-gereedschap dat je bestaande denkvaardigheden kan versterken. Zie het als een sparringpartner die je gedachten kan spiegelen, uitdagen en helpen ordenen.
Waarom AI kan helpen bij zelfonderzoek
Een van de grootste uitdagingen bij zelfonderzoek is dat we altijd in ons eigen hoofd zitten. We hebben onze eigen blinde vlekken, patronen en vooronderstellingen waar we ons niet bewust van zijn. Zoals we eerder zagen: je kunt niet in je eigen nek kijken zonder hulpmiddel.
Hier kan AI uitkomst bieden:
Je kunt AI op verschillende manieren inzetten.
Hieronder neem ik je mee in enkele praktische toepassingen, er zijn er natuurlijk nog veel meer te bedenken.
Voorbeeld: terugkijken op je jaar en plannen maken voor het nieuwe jaar
Een leuk voorbeeld van hoe je AI kan inzetten om je eigen denken aan te scherpen: Ernst-Jan Pfauth, auteur van ‘intentioneel leven’, deelde op Linkedin en zijn nieuwsbrief hoe hij samen met Claude, een veelgebruikt taalmodel, terugkeek op 2024.
Hij had eerst allerlei ideeën en reflecties opgeschreven en vroeg vervolgens aan Claude om een analyse te maken. Vervolgens voerde hij met Claude gesprekken over wat hij tegenkam in zijn denken.
Claude was verrassend accuraat, kijk maar:
Op zijn website[1] deelt Ernst-Jan een stappenplan voor hoe je dit zelf kan doen, je vindt het in de bronnenlijst.
Tips voor effectief gebruik
Om AI optimaal in te zetten bij je zelfonderzoek, houd ik deze principes aan:
AI is een krachtig hulpmiddel, maar geen wondermiddel. Houd deze beperkingen in gedachten:
De kracht van AI voor zelfonderzoek zit niet in het vervangen van je eigen denken, maar in het uitdagen, verrijken en spiegelen ervan. Je hebt eigenlijk iemand bij je die je denken aanscherpt en soms verrassende invalshoeken biedt.
Net zoals je van een goede vriend niet verwacht dat die je vertelt wat je moet denken, maar wel dat die vragen stelt die je aan het denken zetten – zo kun je ook AI gebruiken.
Probeer het eens: je hebt er waarschijnlijk al toegang toe. En vergeet niet: ook bij AI-gebruik geldt dat onze valkuilen en gewoontes niet zomaar verdwijnen. Hetzelfde ongemak dat je voelt bij zelfonderzoek zonder AI, kan ook opduiken mét AI. Het is geen shortcut naar inzicht – maar wel een krachtige bondgenoot in je zoektocht ernaar.
[1] https://motivatiemails.intentioneelleven.nl/p/maak-samen-met-ai-plannen-voor-2025
AI is inmiddels voor velen niet meer weg te denken. Misschien maak jij ook al gebruik van AItools als ChatGPT, Claude, Perplexity en meer.
Net als met bijna alle nieuwe uitvindingen: in het begin zijn er fanatieke voor- en tegenstanders. AI is, net als veel andere dingen, wellicht een vloek én een zegen.
Toch wilde ik deze kans niet laten liggen om AI een plek te geven in dit boek; het kan een krachtig hulpmiddel zijn in zelfonderzoek. Zelf gebruik ik hulpmiddelen als Claude en ChatGPT volop in allerlei dagelijkse taken. Ook voor dit boek heb ik ze regelmatig gebruikt voor redactie, researsch en brainstorming.
Natuurlijk heb ik ook even getest wat AI voor mijn zelfonderzoek kon betekenen.
Wat is AI eigenlijk?
Wanneer ik over AI spreek in dit hoofdstuk, heb ik het over grote taalmodellen (Lare Language Models - LLM's) zoals ChatGPT, Claude of andere vergelijkbare systemen. Dit zijn programma's die getraind zijn op enorme hoeveelheden tekst en daardoor in staat zijn om menselijke taal te begrijpen, te genereren en erop te reageren. Ze hebben geen bewustzijn of échte intelligentie, maar kunnen wel verbanden leggen, patronen herkennen en opmerkelijk coherente antwoorden geven op wat je invoert.
Mijn persoonlijke voorkeur gaat uit naar Claude vanwege hun visie én de resultaten als schrijver bevallen me beter. Op internet zijn genoeg artikelen te vinden die verschillende LLMs vergelijken, ga vooral op onderzoek uit en probeer ze.
Mijn doel híer is om de drempel wat voor je te verlagen om het gewoon eens te proberen. Taalmodellen zijn krachtige hulptools, zeker ook voor zelfonderzoek.
AI als ‘otherness’
In hoofdstuk 3 bespraken we hoe belangrijk 'otherness' is voor zelfonderzoek: je hebt een vorm van anders-zijn nodig om je blinde vlekken te ontdekken. Zoals ik schreef: "Om zicht te krijgen op je blinde vlekken heb je een soort 'otherness' nodig, iets dat niet-jij is, dat je confronteert met een ander perspectief, een andere cultuur, een andere denkwijze."
Precies die 'otherness' is wat AI je kan bieden bij zelfonderzoek. Waar vroeger vooral andere mensen, culturen of teksten deze rol vervulden, heeft AI een unieke positie als gesprekspartner. Dit maakt het tot een waardevolle aanvulling op je denkgereedschapskist. AI is geen vervanging van de denkgereedschappen die we in dit boek besproken hebben. Het is geen begripsonderzoek, geen socratisch doorvragen, geen problematiseren.
AI is eerder een meta-gereedschap dat je bestaande denkvaardigheden kan versterken. Zie het als een sparringpartner die je gedachten kan spiegelen, uitdagen en helpen ordenen.
Waarom AI kan helpen bij zelfonderzoek
Een van de grootste uitdagingen bij zelfonderzoek is dat we altijd in ons eigen hoofd zitten. We hebben onze eigen blinde vlekken, patronen en vooronderstellingen waar we ons niet bewust van zijn. Zoals we eerder zagen: je kunt niet in je eigen nek kijken zonder hulpmiddel.
Hier kan AI uitkomst bieden:
- AI heeft niet jouw blinde vlekken. Waar jij je eigen aannames voor vanzelfsprekend houdt, kan AI ze benoemen en bevragen. Het is als een gesprekspartner die niet uit hetzelfde milieu komt, niet dezelfde opleiding heeft gehad, niet dezelfde culturele context deelt.
- AI kan razendsnel perspectieven genereren die jij niet overwoog. Waar jij misschien denkt: "Zo zit het gewoon", kan AI vijf alternatieve invalshoeken bieden die je denkruimte vergroten.
- AI kan patronen in je taalgebruik en denken herkennen die voor jou onzichtbaar zijn. Gebruik je vaak woorden als 'moeten' en 'zouden'? Val je steeds terug op dezelfde type argumenten? AI kan het signaleren.
- AI kan je helpen structureren als je gedachten alle kanten op schieten. Het kan de rode draad benoemen, samenhang vinden in wat voor jou een chaos aan gedachten lijkt.
Je kunt AI op verschillende manieren inzetten.
Hieronder neem ik je mee in enkele praktische toepassingen, er zijn er natuurlijk nog veel meer te bedenken.
- Laat je gedachten analyseren op vooronderstellingen
Schrijf een stuk over wat je bezighoudt en vraag: "Welke onuitgesproken aannames kun je herkennen in mijn verhaal?" Vaak krijg je dan inzichten die je zelf niet had opgemerkt. - Vraag om tegenargumenten
Als je overtuigd bent van een standpunt, vraag dan: "Wat zijn de sterkste argumenten tégen mijn positie?" Dit helpt je om uit je bubbel te stappen. - Laat je argumentatiestructuur beoordelen
Vraag: "Is deze redenering logisch consistent? Zie je denkfouten?" Zo kun je zwakke plekken in je redenering opsporen. - Vraag om conceptverheldering
Als je worstelt met een begrip, vraag dan: "Wat zou een exactere definitie kunnen zijn van wat ik hier 'authentiek' noem?" Het helpt je om scherper te denken over de concepten die je gebruikt. - Laat perspectieven genereren
Vraag: "Hoe zou deze situatie eruit zien vanuit het perspectief van...?" Dit helpt om je denken op te rekken – precies zoals we eerder zagen bij 'out of the kaders'. - Laat AI jou bevragen
Een van de krachtigste toepassingen: vraag AI om jou socratische vragen te stellen. Bijvoorbeeld: "Kun je me vragen stellen die me helpen dieper na te denken over deze kwestie?" of "Welke vragen zou een goede socraticus mij stellen over dit dilemma?" De vragen die je terugkrijgt, leiden je vaak naar blinde vlekken waar je zelf niet aan had gedacht.
Voorbeeld: terugkijken op je jaar en plannen maken voor het nieuwe jaar
Een leuk voorbeeld van hoe je AI kan inzetten om je eigen denken aan te scherpen: Ernst-Jan Pfauth, auteur van ‘intentioneel leven’, deelde op Linkedin en zijn nieuwsbrief hoe hij samen met Claude, een veelgebruikt taalmodel, terugkeek op 2024.
Hij had eerst allerlei ideeën en reflecties opgeschreven en vroeg vervolgens aan Claude om een analyse te maken. Vervolgens voerde hij met Claude gesprekken over wat hij tegenkam in zijn denken.
Claude was verrassend accuraat, kijk maar:
Op zijn website
Tips voor effectief gebruik
Om AI optimaal in te zetten bij je zelfonderzoek, houd ik deze principes aan:
- Wees specifiek in je vraagstelling
Hoe specifieker je bent, hoe bruikbaarder het antwoord. "Analyseer mijn gedachten" is te vaag. "Welke vooronderstellingen over succes zie je in mijn verhaal?" levert veel meer op. - Gebruik AI als gesprekspartner, niet als autoriteit
AI is geen orakel dat de Waarheid verkondigt. Het is een spiegeltool die je helpt nadenken. Jij blijft degene die bepaalt wat waardevol is en wat niet. - Geef AI een persona
Het kan heel interessant zijn om AI een persona mee te geven. Je wilt bijvoorbeeld dat iemand met je meedenkt als een socratisch gespreksleider, recruiter of marketing-expert.
Dan geef je dát als opdracht mee: ‘jij ben socratisch gespreksleider en praktisch filosoof. Ik wil me je in gesprek over idee X en ik heb daar argument Y voor. Bevraag me kritisch zodat ik gedwongen word mijn denken te verdiepen’. - Blijf kritisch op wat AI aanreikt
Net zoals je niet alles gelooft wat vrienden of boeken je vertellen, zo hoef je ook niet elk inzicht van AI voor waar aan te nemen. Toets het aan je eigen ervaringen en kritisch denkvermogen. - Wissel eigen denkwerk af met AI-input
De kracht zit in de combinatie. Denk eerst zelf na, vraag dan AI om reflectie, en ga dan weer zelf verder denken. Het is een dialoog, geen monoloog.
AI is een krachtig hulpmiddel, maar geen wondermiddel. Houd deze beperkingen in gedachten:
- Het vervangt niet je eigen denkkracht
AI kan je gedachten spiegelen, maar de echte inzichten ontstaan als jij met die spiegeling aan de slag gaat. Zonder jouw actieve betrokkenheid blijft het oppervlakkig. Zelfonderzoek gaat niet om een resultaat of snelle uitkomst maar om het proces: juist het bloed-zweet-en-tranen-gehalte, de moeite die je moet doen, het leren denken maakt je sterker. Zie AI dus niet als snelle oplossing voor het echte werk, dan ontneem je jezelf júist datgene waar zelfonderzoek om gaat. - AI heeft een bevestigingsbias
AI kan soms dingen bevestigen die je al denkt, vooral als je je vraag sturend formuleert. Wees je daarvan bewust. AI heeft overigens meer vormen van bias, het vergt kritisch denkvermogen om dat te zien en eruit te filteren.
Toen ik voor dit boek vroeg naar een voorbeeldcasus rondom werk, kwam AI met een dialoog tussen een werknemer en een manager. Mag jij raden welke van de twee de man was en welke de vrouw. - Vertrouwelijkheid is een overweging
Bedenk dat wat je deelt met AI-systemen niet per se privé is. Deel geen intieme details als je daar niet comfortabel mee bent.
OVerigens kun je bij veel AI’s (bij instellingen) instellen dat jouw data en input niet gebruikt wordt om het model te trainen. - AI is niet altijd consistent
Vraag je dezelfde vraag twee keer, en je krijgt soms verschillende antwoorden. Dit kan waardevol zijn voor perspectiefverbreding, maar het betekent wel dat je niet blind moet vertrouwen op één antwoord.
De kracht van AI voor zelfonderzoek zit niet in het vervangen van je eigen denken, maar in het uitdagen, verrijken en spiegelen ervan. Je hebt eigenlijk iemand bij je die je denken aanscherpt en soms verrassende invalshoeken biedt.
Net zoals je van een goede vriend niet verwacht dat die je vertelt wat je moet denken, maar wel dat die vragen stelt die je aan het denken zetten – zo kun je ook AI gebruiken.
Probeer het eens: je hebt er waarschijnlijk al toegang toe. En vergeet niet: ook bij AI-gebruik geldt dat onze valkuilen en gewoontes niet zomaar verdwijnen. Hetzelfde ongemak dat je voelt bij zelfonderzoek zonder AI, kan ook opduiken mét AI. Het is geen shortcut naar inzicht – maar wel een krachtige bondgenoot in je zoektocht ernaar.